Дата публикации: 12.12.2025
Аекенова Алия Маратовна
Алматинский технологический университет
Сеньор-лектор АТУ Айтходжаева Г.И.
Аңдатпа
Жасанды интеллект технологияларының тез таралуы қазіргі экономиканың құрылымына айтарлықтай әсер етеді, жұмыспен қамту сипаты мен еңбекті ұйымдастыру тәсілдерін өзгертеді. Ағымдағы халықаралық зерттеулерді талдау AI бір уақытта өнімділіктің жаңа мүмкіндіктерін тудыратынын және күнделікті кәсіптерді автоматтандыруға және біліктілік талаптарын өзгертуге байланысты тәуекелдерді тудыратынын көрсетеді. Мұндай жағдайларда АИ — нің жұмысшылардың әртүрлі топтарына әсер ету заңдылықтарын анықтау және интеллектуалды жүйелер даму факторы және осалдық көзі болып табылатын бағыттарды анықтау маңызды.
Бұл жұмыстың мақсаты – жасанды интеллект енгізуге байланысты пайда мен ықтимал қауіптерді жүйелі түрде қарастыру, сондай-ақ технологиялық тәуекелдің әртүрлі деңгейлеріне ұшыраған жұмыспен қамтылғандар санаттары арасындағы айырмашылықтарды талдау болып табылады. Деректерді графикалық және кестелік ұсыну негізінде жасанды интеллектті экономикалық, әлеуметтік және институционалдық салаларда қолданудың оң және теріс салдарын салыстыру жүзеге асырылады. Алынған нәтижелер жасанды интеллекттің әсерінің ауқымы және қызметкерлер мен институттарды жаңа технологиялық шындыққа бейімдеу тетіктерін әзірлеу қажеттілігі туралы тұтас түсінік қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Түйін сөздер. AI, жасанды интеллект, жұмыс орындары, еңбек нарығы, технологиялық революция.
Бүгінгі әлемде болып жатқан цифрлық трансформацияға байланысты жаңа технологиялардың пайда болуы мен қолданылуы артып келеді. Динамикалық түрде өзгеріп жатқан әлемде тиімді жұмыс істей алатын ақылды жүйелер бизнес пен қоғамның барлық салаларына еніп келеді. Бүгінде бүкіл әлем жасанды интеллект технологияларының кенеттен пайда болуы мен таралуына және олардың тез кеңейіп келе жатқан мүмкіндіктеріне қатты толқынуда. Ол бұрын тек адамның үлесіне тиесілі деп есептелген көптеген міндеттерді орындай алады. ЖИ үлкен көлемдегі ақпаратты өңдеп, шешім қабылдайды және күнделікті қайталанатын операцияларды жүзеге асырады. Бұл көптеген жұмыс түрлерінің автоматтандырылуына әкеліп, еңбек нарығында елеулі өзгерістер туындатады.
Бір жағынан, ЖИ жұмыспен қамтудың жаңа мүмкіндіктерін жасайды. Ол жаңа салалар мен мамандықтардың пайда болуына жол ашып, жаңа дағдылар мен құзыреттерді талап етеді. Екінші жағынан, ЖИ жұмыс орындарының қысқаруына алып келеді. Бұрын тұрақты әрі жоғары жалақысы бар деп саналған көптеген мамандықтар автоматтандыру мен ЖИ технологияларының ықпалымен жоғалудың алдында тұр.
Жасанды интеллект (ЖИ, ағылш. Artificial intelligence, AI) – адам тәрізді интеллектуалдық қабілеттерге ие машиналарды, әсіресе интеллектуалдық компьютерлік бағдарламаларды құрумен айналысатын ғылым мен технология саласы болып табылады. ЖИ адам интеллектісін түсіндіру үшін компьютерлерді пайдалану міндетімен де байланысты, бірақ биологиялық тұрғыдан шынайы әдістермен шектелмейді [1].
McKinsey глобалдық институт жүргізген зерттеу деректері бойынша, генеративтік ЖИ мүмкіндіктерін қолдану жағдайында 2030 жылға қарай автоматтандыру АҚШ экономикасында орындалатын жалпы жұмыс уақытын 21,5% дейін өзіне алуы мүмкін. Генеративтік ЖИ мүмкіндіктерін кеңінен енгізу бүгінгі жұмыс уақытының шамамен 30% автоматтандыруға мүмкіндік береді және бұл әсіресе бірқатар қызмет салаларында еңбек өнімділігін арттырады [2].
Зерттеу деректеріне сүйенсек, экономика цифрлық технологияларға көшуіне байланысты, 2030 жылға қарай денсаулық сақтау саласында жұмыс орындарының өсуі күтіледі. STEM салаларында (техникалық, ғылыми және инженерлік бағыттар) жұмыс күшіне сұраныс шамамен 23% артады. Сонымен қатар офис қолдауы, клиенттерге қызмет көрсету және қоғамдық тамақтану салаларында жұмыс орындарының қысқаруы болжанады [2].
Бұл үрдістерден төмен жалақы және білімге қойылатын талаптары төмен қызмет орындарында жұмыс істейтін қызметкерлер көбірек зардап шегуі мүмкін екені көрінеді.
Жасанды интеллекттің әлемдік экономикаға елеулі ықпал етуі күтіледі және болжам бойынша 2030 жылы оның әлемдік ЖІӨ-ге қосатын үлесі шамамен 15,7 трлн АҚШ долларын құрайды. Бұл өсімнің бір бөлігі еңбек өнімділігінің артуымен (6,6 трлн АҚШ доллары) және бір бөлігі тұтынудың өсуімен (9,1 трлн АҚШ доллары) байланысты болады. Тұтынудың артуы персоналдандырылған қызметтердің қолжетімді болуымен, сондай-ақ ЖИ негізіндегі жаңа өнімдер мен сервистердің енгізілуімен түсіндіріледі. Аймақтық тұрғыдан алғанда, ЖИ әсерінің ең жоғары деңгейі Қытай мен Солтүстік Америкада байқалады деп күтіледі [3].
Зерттеу әдістері. Талдау World Economic Forum, PwC (AI Jobs Barometer), McKinsey Global Institute жүргізген ЖИ мен еңбекке қатысты зерттеулер, сондай-ақ Халықаралық валюта қоры (IMF) мен Дүниежүзілік банктің аналитикалық материалдары сияқты ашық есептер мен зерттеулерді біріктіру негізінде жасалды.
Зерттеу нәтижелері. Біз өнімділіктің өсуіне серпін беруге, әлемдік экономиканың дамуын жеделдетуге және әлем бойынша табыстардың артуына мүмкіндік беретін технологиялық революцияның табалдырығында тұрмыз. Алайда бұл процесс жұмыс орындарын алмастыруға және теңсіздіктің күшеюіне де алып келуі мүмкін.
Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы бүкіл әлемді қамтып, әрі таңданыс, әрі алаңдаушылық тудырып отыр және оның әлемдік экономикаға ықтимал әсері жөнінде маңызды сұрақтар көтерілуде. ЖИ әр елде бірдей деңгейде дамымау себебінен, қорытынды әсерді дәл болжау қиын.
Ұзақ мерзімді перспективада ЖИ өндіріс, білім беру, денсаулық сақтау және қоғамдық қауіпсіздік сияқты көптеген салаларда қоғамға оң әсер етуі күтіледі. Дегенмен ЖИ кеңінен қолданыла бастаған сайын және автоматтандыру еңбек қызметіне тереңірек енген сайын көптеген дәстүрлі жұмыс орындары алмастырылуы мүмкін.
Әлемдік экономикалық форумның болжамы бойынша 2025 жылға қарай жасанды интеллекттің әсерінен шамамен 85 миллион жұмыс орны қысқарады. Бұл жұмыс орындарының басым бөлігі деректерді енгізу, конвейерлік өндіріс немесе клиенттерге қызмет көрсету сияқты рутиналық және қайталанатын міндеттермен байланысты болады. Алайда адамдарды қайталанатын тапсырмалардан босату жаңа технологиялармен бірге пайда болатын қызықты әрі сұранысқа ие міндеттерге шоғырлануға мүмкіндік береді. ВЭФ есебінде 2025 жылға қарай жасанды интеллект деректер ғылымы, роботтандырылған процестерді автоматтандыру (RPA) және бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу сияқты санаттарда 97 миллион жаңа жұмыс орнын құруға мүмкіндік беретіні де көрсетілген [4].
Экономикасы дамыған елдерде ЖИ шамамен 60% жұмыс орнына әсер етуі мүмкін. Осы санаттағы жұмыс орындарының шамамен жартысы ЖИ енгізу есебінен өнімділіктің артуынан ұтысқа ие болады. Ал қалған бөлігі үшін ЖИ қазіргі таңда адамдар орындайтын негізгі міндеттерді орындауға қабілетті болуы мүмкін, бұл еңбекке сұраныстың төмендеуіне, жалақының азаюына және жалдаудың қысқаруына алып келуі ықтимал. Ең шеткі жағдайларда – жұмыс орындарының бір бөлігі толық жойылуы мүмкін [5].
Нарығы қалып тасып келе жатқан және төмен табысты елдерде ЖИ әсері тиісінше 40% және 26% деңгейінде болады деп күтіледі. Бұл нәтижелер дамып жатқан елдерде ЖИ-ге байланысты тікелей іркілістердің аз болатынын көрсетеді. Сонымен қатар көптеген елдерде жасанды интеллекттің артықшылықтарын тиімді пайдалану үшін қажетті инфрақұрылым немесе білікті жұмыс күші жеткіліксіз, бұл уақыт өте келе технология елдер арасындағы теңсіздікті күшейте түсуі мүмкін деген қауіп тудырады [5].
Жасанды интеллекттің дамуы және онымен байланысты экономикалық өрлеу 5-ші өнеркәсіптік революцияға, яғни Индустрия 5.0-ге жол ашуда. Бұл роботтар мен ақылды машиналардың тұрақтылықты жақсарту үшін адамдармен бірге жұмыс істеуін білдіреді. Осылайша, Индустрия 5.0 адами, экологиялық және әлеуметтік өлшемдерді қосуға тырысады. Жасанды интеллект осы жаңа революцияның орталығында тұр.
Жасанды интеллектпен жұмыс істейтін Industry 5.0 мүмкіндіктері алуан түрлі. Мысалы, денсаулық сақтау саласында дәрігерлер пациенттердің жазбаларын талдау үшін жасанды интеллектпен жұмыс істейтін құралдарды пайдалана алады, осылайша болашақ емдеу жоспарлары үшін дәл деректер береді. Өндірісте жасанды интеллект құралдары камераларға және басқа да сенсорларға нақты уақыт режимінде қосыла алады, осылайша өнімді өндіру кезінде де кез келген ақауларды анықтап, оқшаулай алады. Индустрия 5.0 жүйесінде жасанды интеллекттің сансыз басқа да қолданбалары мен пайдалану жағдайлары бар. [3].
Дегенмен, жасанды интеллекттің әсері көп қырлы және күрделі. Экономикалық салада жасанды интеллект өндіріс процестерін жеделдетеді, тиімділікті арттырады және жаңа жоғары технологиялық жұмыс орындарын жасайды. Алайда, технология құрылымдық теңгерімсіздікті күшейтеді, әлеуметтік поляризация қаупін арттырады және күнделікті еңбекпен айналысатын жұмысшыларды ығыстырады. (кесте 1).
Кесте 1. Жасанды интеллектті пайдаланудың ықтимал артықшылықтары мен қауіптері
|
Санат
|
Оң әсерлер
|
Теріс салдарлар
|
|
Экономикалық даму
|
Күнделікті операцияларды Автоматтандыру және бизнес-процестерді оңтайландыру арқылы еңбек өнімділігінің артуы.
|
Технологияларға және АИ кірістеріне біркелкі қол жетімділіктің болмауына байланысты әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктің күшеюі.
|
|
Еңбек нарығы
|
Жаңа мамандықтар құру, деректер, аналитика және жасанды интеллект инженериясы саласындағы жоғары білікті мамандарға сұраныс артуы.
|
Күнделікті және физикалық жұмыс басым секторлардағы жұмыс орындарының қысқаруы; құрылымдық жұмыссыздық қаупі.
|
|
Мәдениет пен медиа
|
Контенттің қолжетімділігінің артуы, шығармашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы және адамның технологиялармен өзара әрекеттесуінің кеңеюі.
|
Шығармашылықтың дәстүрлі түрлерінің құнсыздануы, адам еңбегін машина жасаған контентпен алмастыру.
|
|
Әлеуметтік үдерістер
|
Кең әлеуметтік топтар үшін коммуникацияның жақсаруы және қызметтердің қолжетімділігінің артуы.
|
Генеративтік технологиялардың арқасында дезинформация мен манипуляцияның таралуы.
|
|
Кестені автор дереккөзге сүйене отырып құрастырды [6].
|
||
ЖИ енгізуге қатысты тәсілді теңгерімдеу қажет, яғни технологияның артықшылықтарын тәуекелді азайту тетіктерімен ұштастыра пайдалану маңызды.
Ұсынылған жүйелеу қоғамды интеллектуалды жүйелердің өсіп келе жатқан ықпалына бейімдеуге бағытталған реттеу стратегияларын, этикалық нормаларды және білім беру саясатын одан әрі талдауға негіз болады.
Кесте 2. Жасанды интеллекттің Қазақстандағы жұмыспен қамту құрылымына әсерін бағалау.
|
Көрсеткіш
|
Сандық бағалау
|
Қысқаша сипаттама
|
|
Жойылып кету қаупі бар
|
0,37 млн.
|
Жұмыс орындарын жаппай қысқарту немесе жұмыс орындарын өзгерту мүмкін; көпшілігі жасанды интеллект көмегімен жұмыс істейтін болады
|
|
Жасанды интеллект әсер еткен (автоматтандыру-дың орташа және жоғары қаупі)
|
2.2 млн.
|
Қазақстандағы жұмыс орындарының 25%-ы орташа/жоғары автоматтандыру қаупіне ұшыраған (тапсырмаларды трансформациялауды және ішінара автоматтандыруды қоса алғанда)
|
|
Жасанды интеллекттен қауіп төніп тұрған жұмыс орындары
|
1 млн.
|
Жұмыс орындарының 11% - ы генеративті жасанды интеллектті кеңінен енгізу (жалпы автоматтандырудан бөлек) салдарынан тәуекелге ұшырауы мүмкін
|
|
Функцияларының жартысынан көбі генеративті жасанды интеллект әсеріне ұшырайтын жұмыс орындары.
|
0,7 млн.
|
0,7 миллион жұмыс орныңда жасанды интеллект арқылы орындала алатын тапсырмалардың жоғары үлесі бар.
|
|
Жаңа жұмыс орындарының саны.
|
0,7-1,2 млн
|
IT, аналитика және робототехника мамандарына сұраныс артып келеді
|
|
Кестені автор дереккөзге сүйене отырып құрастырды [7].
|
||
Тәуекелі жоғары мамандықтарға кеңсе қызметкерлері мен әкімшілік қызметкерлер жатады. Олардың міндеттері алгоритмдік түрде басқарылатындықтан және чатботтар арқылы оңай автоматтандырылатындақтан бұл санаттар ең осал болып саналады. Бұд тізімге біліктілігі төмен бухгалтерлер, кеңсе және есеп жүргізу мамандары, сондай-ақ халыққа қызмет көрсету орталықтарындағы (ХҚО) тіркеушілер мен операторлар да кіреді.
Қорытынды. Жасанды интеллект технологияларының таралуы экономикалық және әлеуметтік процестерде терең өзгерістерге әкеліп соғуда, негізгі салалардағы жұмыспен қамту құрылымдарына да, шешім қабылдау тетіктеріне де әсер етуде. Халықаралық зерттеу жобаларының нәтижелері жасанды интеллекттің әсерінің көп қырлы екенін көрсетеді: жұмысшылардың кейбір санаттары автоматтандыру ықтималдығының артуына тап болады, ал басқалары интеллектуалды жүйелермен өзара әрекеттесу арқылы кәсіби дағдыларды жақсартудың арқасында жаңа мүмкіндіктерге ие болады. Әсерлердің гетерогенділігі технологиялық өзгерістерге кешенді тәсілдің қажеттілігін көрсетеді.
Сонымен қатар, пайда мен тәуекелді салыстыру жасанды интеллекттің теңгерімді енгізу стратегияларын әзірлеу қажеттілігін көрсетеді Цифрлық экономикаға арналған зерттеулер технологиялардың оң әсері жұмысшылардың осалдығын төмендететін және кадрларды даярлау жүйесін бейімдеуді қамтамасыз ететін тетіктер болған жағдайда ғана жүзеге асырылатынын дәйекті түрде көрсетеді. Осылайша, жұмыс нәтижелері жасанды интеллект тиімділікті арттыру құралы ғана емес, сонымен қатар институционалдық тәсілдерді жаңартуды және қоғамдық басымдықтарды қайта қарауды талап ететін факторға айналатынын растайды. Бұл жасанды интеллектті алдағы жылдардағы еңбек қатынастары мен әлеуметтік жүйелердің даму бағытын анықтауға қабілетті құрылымдық құбылыс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
1. Дадашев З.Ф., Устинова Н.Г. Влияние искусственного интеллекта на экономику // Эпоха науки. - 2019. - №18. - С. 53-57.
2. Solos W.K., Leonard J. On the Impact of Artificial Intelligence on Economy // Science Insights. - 2022. - №41(1). - P. 501-560. -DOI:10.15354/si.22.re066
3. Purohit A. Artificial Intelligence: Impact on Economy and Employment // Huawei BLOG URL: https://blog.huawei.com/en/post/2024/1/18/ai-economy-employment (қаралған күні: 01.12.2025).
4. Kande M,, Sonmez M. Don't fear AI. It will lead to long-term job growth. // World Economic Forum URL: https://www.weforum.org/stories/2020/10/dont-fear-ai-it-will-lead-to-long-term-job-growth/ (қаралған күні: 01.12.2025).
5. Cazzaniga M., Jaumotte F., Li L., Giovanni M., Panton A.J., Pizzinelli C., Rockall E.J., Tavares M.M. Gen-AI: Artificial Intelligence and the Future of Work // Staff Discussion Notes . - 2024. - P. 1-42. Accessed 1.12.2025. - Doi:10.5089/9798400262548.006.
6. Болдырев Н.М. АНАЛИЗ ВЛИЯНИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА НА ТРУДОВЫЕ МЕСТА И ЗАНЯТОСТЬ ЛЮДЕЙ // Международный научный журнал "Вестник науки". - 2023. - №9(66). - С. 110-112.
7. Кернебаев А.С., Калыков А.К., Магрупова З.М., Куатова А.С. Влияние искусственного интеллекта на рынок труда в Казахстане // Труды университета. - 2025. - №2 (99). - С. 306-311. -DOI: 10.52209/1609-1825_2025_2_306.