Звоните на номер:

PhET ИНТЕРАКТИВТІ СИМУЛЯЦИЯЛАРЫН ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ ЭЛЕКТР ТІЗБЕКТЕРІН ОҚЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Бахытқызы Айбаршын
7М01510 – «Физика мұғалімдерін дайындау»
 БББ2- курс магистранты, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ
Жетекшісі: Байжұманов Мұратбек Жанатбекович,
доцент
 
Аңдатпа. Мақалада жалпы білім беретін мектепте электр тізбектерін оқыту барысында PhET интерактивті симуляцияларын қолданудың әдістемелік ерекшеліктері қарастырылады. Физиканы оқытуда электр тізбектері, электр тогы, кернеу, кедергі және Ом заңы сияқты ұғымдарды меңгеру барысында оқушыларға физикалық шамалар арасындағы байланысты көзбен бақылау және тәжірибе арқылы зерттеу қажеттілігі туындайды. Алайда дәстүрлі зертханалық жұмыстарда құрал-жабдықтардың жеткіліксіздігі, тәжірибені бірнеше рет қайталаудың қиындығы және кейбір параметрлерді жылдам өзгерту мүмкіндігінің шектеулі болуы оқу үдерісіне әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, интерактивті симуляциялар физикалық процестерді модельдеудің қосымша құралы ретінде қарастырылады. Зерттеу барысында PhET платформасындағы Circuit Construction Kit: DC симуляциясының мүмкіндіктері талданып, оны электр тізбектерін құрастыру, ток күшін, кернеуді және кедергіні зерттеу, Ом заңын тәжірибелік жолмен тексеру және оқушылардың зерттеушілік әрекетін ұйымдастыруда қолдану жолдары ұсынылады. Мақалада симуляцияны сабақтың әр кезеңіне енгізудің әдістемелік моделі, тапсырмалар жүйесі және бағалау тәсілдері қарастырылады. Ұсынылған әдістеме виртуалды экспериментті нақты зертханалық жұмысты алмастыратын құрал ретінде емес, оны толықтыратын және оқушының физикалық құбылысты модельдеу, бақылау және талдау мүмкіндігін кеңейтетін білім беру құралы ретінде пайдалануға негізделеді.
Түйін сөздер: PhET, интерактивті симуляция, физиканы оқыту, электр тізбегі, виртуалды эксперимент, Ом заңы, модельдеу, цифрлық білім беру.
 
 
Methodological Features of Teaching Electric Circuits Using PhET Interactive Simulations
 
Abstract. The article examines the methodological features of using PhET interactive simulations in teaching electric circuits in secondary schools. When studying such concepts as electric circuits, electric current, voltage, resistance, and Ohm’s law, there is a need for students to visually observe the relationships between physical quantities and investigate them through experimentation. However, in traditional laboratory work, insufficient equipment, the difficulty of repeatedly conducting experiments, and limited opportunities to quickly change certain parameters may affect the organization of the learning process. In this regard, interactive simulations are considered as an additional tool for modeling physical processes. The study analyzes the capabilities of the Circuit Construction Kit: DC simulation available on the PhET platform and proposes ways to use it for constructing electric circuits, investigating current, voltage, and resistance, experimentally verifying Ohm’s law, and organizing students’ research activities. The article considers a methodological model for integrating the simulation into different stages of a lesson, a system of tasks, and assessment methods. The proposed methodology is based on using a virtual experiment not as a substitute for a real laboratory experiment, but as an educational tool that complements it and expands students’ opportunities
to model, observe, and analyze physical phenomena.
Keywords: PhET, interactive simulation, physics education, electric circuit, virtual experiment, Ohm’s law, modeling, digital education.
 
Методические особенности обучения электрическим цепям с использованием интерактивных симуляций PhET
 
Аннотация. В статье рассматриваются методические особенности использования интерактивных симуляций PhET при обучении электрическим цепям в общеобразовательной школе. В процессе изучения таких понятий, как электрические цепи, электрический ток, напряжение, сопротивление и закон Ома, возникает необходимость в визуальном наблюдении взаимосвязи между физическими величинами и их исследовании посредством эксперимента. Однако в условиях традиционных лабораторных работ недостаток оборудования, сложность многократного повторения экспериментов и ограниченные возможности оперативного изменения отдельных параметров могут влиять на организацию учебного процесса. В связи с этим интерактивные симуляции рассматриваются как дополнительный инструмент моделирования физических процессов. В ходе исследования анализируются возможности симуляции Circuit Construction Kit: DC, представленной на платформе PhET, и предлагаются способы её использования для сборки электрических цепей, исследования силы тока, напряжения и сопротивления, экспериментальной проверки закона Ома, а также организации исследовательской деятельности учащихся. В статье рассматриваются методическая модель интеграции симуляции на различных этапах урока, система заданий и способы оценивания. Предлагаемая методика основывается на использовании виртуального эксперимента не как замены реальной лабораторной работы, а как образовательного инструмента, дополняющего её и расширяющего возможности учащихся по моделированию, наблюдению и анализу физических явлений.
            Ключевые слова: PhET, интерактивная симуляция, обучение физике, электрическая цепь, виртуальный эксперимент, закон Ома, моделирование, цифровое образование.
КІРІСПЕ
Қазіргі білім беру жағдайында цифрлық технологияларды оқу үдерісіне енгізу оқушылардың пәндік білімін қалыптастырумен қатар, олардың зерттеушілік, аналитикалық және практикалық дағдыларын дамытуға бағытталуда. Әсіресе физика пәнінде цифрлық құралдарды пайдалану абстрактілі физикалық процестерді көрнекі түрде көрсетуге, параметрлерді өзгерту арқылы олардың арасындағы байланысты анықтауға және тәжірибені бірнеше рет қайталауға мүмкіндік береді.
Электр тізбектерін оқыту осы тұрғыдан ерекше маңызға ие. Электр тогы, кернеу, кедергі, электр қуаты сияқты ұғымдардың бір бөлігі оқушыға тікелей байқалмайтын процестермен байланысты. Сондықтан оларды тек формула немесе дайын сызба арқылы түсіндіру кей жағдайда жеткіліксіз болуы мүмкін. Оқушы электр тізбегін өзі құрастырып, батарея, резистор, шам, ажыратқыш, амперметр және вольтметр параметрлерін өзгертіп, нәтижесін бақылаған кезде теориялық білім тәжірибелік әрекетпен байланысады.
Осы мәселені шешудің бір жолы – интерактивті компьютерлік симуляцияларды пайдалану. PhET Interactive Simulations жобасы физика және басқа да жаратылыстану пәндері бойынша интерактивті модельдер ұсынады. PhET әзірлеушілерінің материалдарында симуляциялардың нақты уақыттағы кері байланыс, интерактивті әрекет, көрнекі динамикалық модельдер және оқушының зерттеу әрекетін қолдайтын басқару элементтері сияқты қағидаларға негізделетіні көрсетілген.
 
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Зерттеудің мақсаты – жалпы білім беретін мектепте электр тізбектерін оқыту барысында PhET интерактивті симуляцияларын қолданудың әдістемелік ерекшеліктерін анықтау және оқушылардың физикалық құбылыстарды модельдеу, бақылау, тәжірибе жүргізу және алынған нәтижелерді талдау дағдыларын дамытуға бағытталған әдістемелік модель ұсыну.
Зерттеу мақсатына сәйкес келесі міндеттер қойылды:
  1. Электр тізбектерін оқыту барысында интерактивті симуляцияларды қолданудың теориялық және әдістемелік негіздерін талдау.
  2. PhET платформасындағы Circuit Construction Kit: DC симуляциясының электр тізбектерін оқытудағы дидактикалық мүмкіндіктерін анықтау.
  3. PhET симуляциясы арқылы электр тогы, кернеу, кедергі және Ом заңы арасындағы байланысты зерттеуге бағытталған оқу тапсырмаларын әзірлеу.
  4. Симуляцияны сабақтың әртүрлі кезеңдеріне енгізудің әдістемелік моделін ұсыну және оның негізгі кезеңдерін сипаттау.
  5. Оқушылардың зерттеушілік әрекетін ұйымдастыруға бағытталған виртуалды эксперименттер жүйесін әзірлеу.
  6. PhET симуляциясымен жұмыс барысында оқушылардың эксперименттік деректерді тіркеу, салыстыру, талдау және физикалық қорытынды жасау дағдыларын бағалау критерийлерін анықтау.
 
 
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Электр тізбектерін оқытуда интерактивті симуляциялардың рөлі. Электр тізбектерін меңгеру барысында оқушы бірнеше өзара байланысты ұғымды бір уақытта түсінуі қажет. Оларға ток күші, кернеу, кедергі, электр тогының бағыты, тізбектей және параллель жалғау, Ом заңы жатады.
Дәстүрлі оқытуда бұл ұғымдар көбінесе тақтадағы электр тізбегінің сызбасы, формулалар және зертханалық құралдар арқылы түсіндіріледі. Мұндай тәсілдің артықшылықтарымен қатар белгілі бір шектеулері де бар. Мысалы, нақты тәжірибеде электр тізбегінің әр параметрін жылдам өзгертіп, нәтижені бірден бірнеше нұсқада салыстыру уақыт жағынан қиын болуы мүмкін.
 
Интерактивті симуляция бұл процесті модельдеуге мүмкіндік береді. PhET-тің Circuit Construction Kit: DC симуляциясында оқушы батарея, шам, резистор, ажыратқыш және өлшеу құралдарын пайдаланып, электр тізбегін құрастыра алады. PhET материалдарында бұл симуляцияның тізбекті құрастыруға, ток пен кернеуді өлшеуге және тізбекті сызба түрінде көрсетуге мүмкіндік беретіні сипатталған. Симуляцияның негізгі әдістемелік артықшылығы – оқушының дайын электр тізбегін тек бақылаушы ретінде қарамай, оны өзі құрастыруына мүмкіндік беруі. Бұл жағдайда білім алушы «байқау – болжам жасау – тәжірибе жүргізу – нәтижені талдау – қорытынды жасау» циклі бойынша әрекет етеді.
 
            PhET симуляциясын сабақ үдерісіне енгізудің әдістемелік моделі. PhET симуляциясын сабақта тиімді пайдалану үшін оны сабақтың барлық уақытында үздіксіз қолдану міндетті емес. Ең тиімді тәсілдердің бірі – симуляцияны нақты педагогикалық мақсатқа сәйкес сабақтың белгілі бір кезеңіне енгізу.
 
Сабақ кезеңі
Мұғалім әрекеті
Оқушы әрекеті
PhET қолдану мақсаты
Қызығушылықты ояту
Проблемалық сұрақ қояды
Болжам жасайды
Құбылысты визуализациялау
Жаңа білімді меңгеру
Симуляциямен жұмыс бағытын түсіндіреді
Тізбекті құрастырады
Физикалық модельді зерттеу
Зерттеу
Зерттеу сұрақтарын ұсынады
Параметрлерді өзгертеді
Себеп-салдар байланысын анықтау
Бекіту
Тапсырмалар береді
Есептеулер мен салыстыру жүргізеді
 
 
Теорияны тәжірибемен байланыстыру
 
Рефлексия
 
 
Сұрақтар қояды
 
Қорытынды жасайды
Зерттеу нәтижесін бағалау
Бұл модельде мұғалімнің негізгі міндеті – симуляцияны жай ғана «көрсетілім құралы» ретінде қолданбай, оны оқушының зерттеу әрекетін ұйымдастыратын ортаға айналдыру.
 
Электр тізбектерін зерттеуге арналған тапсырмалар жүйесі. PhET симуляциясын қолдану кезінде тапсырмалардың күрделілігін біртіндеп арттыру маңызды.
1-тапсырма. «Электр тізбегін құрастыр»
Оқушыға батарея, шам, сым және ажыратқыш беріледі. Оның міндеті – тұйық электр тізбегін құрастыру.
Зерттеу сұрағы:
Шамның жануы үшін электр тізбегінің қандай шарттары орындалуы қажет?
Күтілетін нәтиже: оқушы тұйық тізбек ұғымын тәжірибе арқылы түсіндіреді.
2-тапсырма. «Кернеуді өзгерт»
Оқушы батарея кернеуін бірнеше мәнге өзгертеді және шамның жарықтығындағы өзгерісті бақылайды.
2-кесте – Кернеу мен ток күшінің байланысын зерттеу
№
Кернеу, V
Ток күші, A
Бақылау
1
1,5
...
...
2
3,0
...
...
3
4,5
...
...
4
6,0
...
...
Оқушы алынған нәтижелерді салыстырып, кернеу өзгерген кезде ток күшінің қалай өзгеретінін анықтайды.
3-тапсырма. «Ом заңын тексер»
Оқушылар тұрақты кедергі кезінде кернеуді өзгертіп, ток күшін өлшейді.
Ом заңы: I = U/R
мұндағы:
I – ток күші, U – кернеу, R – электр кедергісі.
Оқушы алынған деректер негізінде U және I шамаларының арасындағы байланысты анықтайды.
 
4 – тапсырма. PhET қолдануда оқушының зерттеушілік әрекетін ұйымдастыру
PhET симуляциясының педагогикалық мүмкіндігін толық пайдалану үшін мұғалім дайын алгоритмді ғана бермеуі керек. Оқушыға белгілі бір деңгейде зерттеу еркіндігін беру маңызды.
Мысалы, мұғалім: «Кернеуді арттырғанда ток күші қалай өзгереді?» деген сұрақ ұсына алады. Оқушы алдымен өз болжамын жазады. Кейін симуляцияда тәжірибе жүргізіп, бірнеше өлшем алады. Нәтижелерді кестеге енгізеді және алынған мәліметтерді талдайды.
 
Бұл жағдайда оқу әрекеті төмендегідей ұйымдастырылады:
Проблема → болжам → виртуалды эксперимент → өлшеу → мәліметтерді өңдеу → қорытынды.
Осы құрылым оқушыны дайын формуланы қолданушыдан физикалық заңдылықты өз тәжірибесі арқылы анықтаушы зерттеушіге айналдыруға бағытталады.
 
 
PhET симуляцияларын қолданудың әдістемелік ерекшеліктері, PhET симуляцияларын электр тізбектерін оқытуда қолданудың бірнеше маңызды әдістемелік ерекшелігін бөліп көрсетуге болады.
Біріншіден, көрнекілік. Электр тогы сияқты тікелей көзге көрінбейтін процестерді модельдеу оқушыға теориялық ұғымдарды визуалды түрде қабылдауға мүмкіндік береді.
Екіншіден, интерактивтілік. Оқушы электр тізбегінің элементтерін өзі орналастырып, параметрлерді өзгерте алады. Бұл оқу әрекетінің белсенді сипатын күшейтеді.
Үшіншіден, қайта орындау мүмкіндігі. Оқушы тәжірибені бірнеше рет қайталап, әртүрлі параметрлерді салыстыра алады.
Төртіншіден, қауіпсіз орта. Виртуалды ортада оқушы нақты электр құралдарымен жұмыс жасаудағы тәуекелдерсіз модельдік тәжірибе жүргізе алады. Бұл мүмкіндік PhET-тің интерактивті симуляцияларының ерекшеліктерінің бірі ретінде сипатталған.
Бесіншіден, жеке оқу қарқынын сақтау. Кейбір оқушылар тапсырманы жылдам орындаса, басқа оқушылар симуляцияны бірнеше рет пайдаланып, физикалық байланысты қосымша зерттей алады.
Алтыншыдан, теория мен практиканы байланыстыру. Формуланы жай ғана қолданудың орнына оқушы оның физикалық мағынасын тәжірибе арқылы түсіндіреді.
 
PhET симуляцияларын бағалау және рефлексиямен байланыстыру. Интерактивті симуляциямен жұмыс нәтижесін тек дұрыс құрастырылған электр тізбегімен бағалау жеткіліксіз. Оқушының зерттеу процесін де бағалау қажет.
Оқушының PhET-пен жұмысын бағалау критерийлері:
Бағалау критерийі
Дескриптор
Тізбекті құрастыру
Электр тізбегінің элементтерін дұрыс орналастырады
Өлшеу
Амперметр мен вольтметрді дұрыс қолданады
Деректерді тіркеу
Нәтижелерді кестеге енгізеді
Талдау
Алынған шамалар арасындағы байланысты анықтайды
Қорытынды
Зерттеу сұрағына физикалық тұрғыдан негізделген жауап береді
Рефлексия
Өз жұмысының нәтижесін бағалайды
Рефлексия кезеңінде оқушыларға келесі сұрақтарды ұсынуға болады:
  1. Бүгінгі тәжірибеде қандай физикалық заңдылықты анықтадың?
  2. Симуляциядағы қандай әрекет физикалық процесті түсінуге көмектесті?
  3. Нақты зертханалық тәжірибемен салыстырғанда виртуалды тәжірибенің қандай ерекшелігі бар?
  4. Қай параметрді өзгерту арқылы нәтижені нақтырақ зерттеуге болады?
 
ҚОРЫТЫНДЫ
PhET интерактивті симуляцияларын электр тізбектерін оқытуда қолдану физикалық процестерді модельдеуге, теориялық білімді тәжірибелік әрекетпен байланыстыруға және оқушылардың зерттеушілік белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді. Әсіресе электр тогы, кернеу, кедергі және Ом заңы сияқты ұғымдарды меңгеру барысында интерактивті модельдердің көрнекілік және тәжірибені қайталау мүмкіндіктері маңызды әдістемелік мәнге ие.
Зерттеу барысында ұсынылған әдістемелік модель PhET симуляциясын сабақтың белгілі бір мақсатына сәйкес қолдануға негізделеді. Мұнда оқушы дайын ақпаратты қабылдаушы емес, физикалық модельмен әрекеттесіп, болжам жасап, тәжірибе жүргізіп, нәтижелерді талдайтын зерттеуші ретінде қарастырылады.
PhET симуляцияларын пайдалану нақты зертханалық тәжірибені толық алмастыруды көздемейді. Керісінше, виртуалды экспериментті нақты тәжірибемен үйлестіру оқушының физикалық құбылыстарды әртүрлі деңгейде түсінуіне мүмкіндік береді. Сондықтан интерактивті симуляцияларды физика сабақтарында мақсатты, жүйелі және педагогикалық міндеттермен байланыста қолдану цифрлық білім беру ортасын жетілдірудің тиімді бағыттарының бірі ретінде қарастырылуы мүмкін.
Ұсынылған тапсырмалар жүйесін электр тізбектерін оқыту кезінде қолдану оқушылардың физикалық шамаларды өлшеу, деректерді талдау, заңдылықтарды анықтау және қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Сонымен қатар симуляция оқушылардың жеке оқу қарқыны мен танымдық ерекшеліктерін ескеруге жағдай жасайды.
 
 
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
  1. Серіков Қ.Ә. Физиканы оқытуда цифрлық технологияларды қолдану әдістемесі. – Алматы: Білім, 2021. – 180 б.
  2. Wieman C. E., Adams W. K., Perkins K. K. PhET: Interactive simulations for teaching and learning physics // The Physics Teacher. – 2008. – Vol. 46, No. 7. – P. 394–399.
  3. Мұхамедов А.Б., Ахметов Т.С. Физика сабақтарында виртуалды зертханаларды пайдаланудың тиімділігі // ЕҰУ Хабаршысы. Педагогика сериясы. – 2022. – № 2(139). – Б. 105–114.
  4. PhET Interactive Simulations: Circuit Construction Kit: DC
  5. Perkins K. K., Adams W., Dubson M., Finkelstein N., Reid S., Wieman C., LeMaster R. PhET: Interactive Simulations for Teaching and Learning Physics. The Physics Teacher.
  6. de Jong T., Linn M. C., Zacharia Z. C. Physical and virtual laboratories in science and engineering education. Science.

 

Звоните на номер:
Напишите нам
По всем вопросам, просим написать на почту! 
Мы находимся по адресу:
010000

Казахстан, г. Астана