Дата публикации: 19.11.2025
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ӨНІМ МЕН ДӘСТҮРЛІ НҰСҚА АРАСЫНДАҒЫ САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ. АВТОКӨЛІКТЕР МЫСАЛЫНДА
Альжанова Жасмина Рисбекқызы
География бағдарламасының магистранты
Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
РК, Алматы қ.
АННОТАЦИЯ
Қазіргі таңда халықтың жартысынан көбі дәстүрлі нұсқаларға үйренісіп, экологиялық таза заттарды мойындамайды деуге болады. Және неше жылдан бері қолданып келе жатқан заттардың зияндығы туралы айтылған жағдайда, көз жұмып, үн қатады. Осыған орай негізгі және басты шара қоғамда «экологиялық көзқарасты» бірінші мезетте дамыту қажет. Сонда ғана нәтиже болады деп ой түйдім. Ол үшін халық алдында экологиялық және дәстүрлі заттардың жасалынуын және утилизация процесін айқындап көрсету.
Бұл жұмыста осы тақырып козғалып, маңызды мәслелерге этапты түрде тоқталып өтеді.
Мысалдық мәселе, автокөліктер. Бұл тақырып соңғы жалдарда үлкен шу туғызып жатыр. Және қазіргі таңда осы себепті меңзеп, Zeekr және Tesla Motors компаниялары қарқынды дамып келеді. Бірақтан, әсіресе ТМД елдері елемейді. Сондықтан, келесі кестеде тоқкөліктер жайлы оң ақпарат козғалады.
Кесте – 1. Tesla Motors, Zeekr тоқкөліктеріне сипаттама
|
№
|
Tesla
|
Zeekr
|
|
Қозғалыс ауқымы
|
640 км.
|
208,7 км
|
|
Зарядтау жүйесі
|
Система Supercharger, 30 минутта 80%.
|
1 с. 80%
|
|
Жылдамдығы
|
95.6 км/с, 1,99 сек.
|
99 км/с, 2.07 сек.
|
|
Дыбыстар жоқтығы
|
Дәстүрлі қозғалтқыш жоқтығы.
|
Дәстүрлі қозғалтқыш жоқтығы.
|
|
Тұтынылатын энергия
|
100 км-ге 20 кВт.
|
79 км-ге 14,7 Квт
|
|
Аэродинамика
|
ауаға төзімділік коэффициенті – 0,23.
|
ауаға төзімділік коэффициенті – 0,32.
|
|
Батарея
|
литий-ион
|
литий типті "полюсті ядросы" бар үш есе қайта зарядталатын батареялар
|
Қарап тұрғандарыңыздай, кәдімгі көлікпен айтарлықтай артықшылығы бар. Және дәстүрлі көлікпен басты айырмашылығы, тоқкөліктің ауаға мини - малды шығарымдылары.
Негізі біздің елімізде бұл тақырыпқа байланысты шаралар іске асып жатыр, мысалы EcoBus көлік түрлерінің шығарылуы.
Сурет – 1. «ECOBUS Service» құрам паркінің транспорты.
«ECOBUS Service» ЖШС жылжымалы құрам паркі Еуро-5 стандартында-ғы экологиялық таза CNG газ моторлы отынмен жүретін жаңа жайлы төмен еденді жолаушылар автобустарынан тұрады. Газбен жүретін автобустардың артықшылығы тек заманауи техникалық сипаттамалары мен жайлылығымен шектелмейді. Ол сондай-ақ қауіпсіз және экологиялық таза - метан тіпті төмен температурада толығымен буланып, зиянды жану өнімдерін қалдырмайды. Компанияның стратегиясы экологиялық таза көліктерге, оның ішінде электрлі көліктерге жаңа технологияларды енгізу және өндірістік процестерді оңтайландыру болып табылады.
Кесте – 2. Дамыған елдердің ТМД елдерінің көлік заңымен салыстырмалы анализ.
|
№
|
Мемлекет атауы
|
Көлік заңы
|
|
1
|
Франция
|
Мемлекетке тексеріспен кіру, орташа 7-8 жыл.
|
|
2
|
Қазақстан
|
Шек қойылмаған, орташа есеппен 15-17 жыл.
|
|
3
|
Ресей
|
Федерациясына тексеріспен кіру (1997-), орташа есеппен 10-14,7 жыл.
|
.
Тоқкөліктер туралы ақпаратты пайдалана отырып, дәстүрлі көліктердің санын азайту үшін диаграмма жасалынды.
Қорытындылай келе, салыстыру анализін кесте түрінде түрінде түсіндірі-ліп өтті.
Кесте – 3. Тоқкөлік пен кәдімгі автокөліктердің салыстырмалы кестесі
|
№
|
Салыстырмалы талдауға алынған себептер
|
Тоқкөлік VS Қарапайым көлік
|
|
1
|
Қоршаған ортаның аспектілері
|
Электр машиналары: көмірқышқыл газын және басқа да зиянды шығарындыларды аз шығарады, өйткені олар жаңартылатын көздерден өндірілетін электр энергиясын пайдаланады.
|
|
Бензин немесе дизельді жағу кезінде көмірқышқыл газын (СО2), азот оксидтерін (NOx) және басқа да зиянды заттарды бөледі.
|
||
|
2
|
Экономикалық аспектілер
|
Электр машиналары: зарядтау арзанырақ болуы мүмкін, бірақ сатып алу және техникалық қызмет көрсету шығындары жоғары болуы мүмкін.
|
|
Кәдімгі автомобильдер: сатып алу арзанырақ болуы мүмкін, бірақ жанармай мен техникалық қызмет көрсету шығындарын қажет етеді.
|
||
|
|
Ресурстарды пайдалану
|
Электрлі автомобильдер: литий-ионды немесе басқа батареяларды қажет етеді, олар айтарлықтай ресурстарды тұтынуы мүмкін және өндірілген және өңделген кезде қоршаған ортаға теріс әсер етеді.
|
|
Кәдімгі автомобильдер: өндірілетін және өңделетін бензин немесе дизель отынын талап етеді, бұл да қоршаған ортаға теріс әсер етеді.
|
||
|
3
|
Қуат тұтынуы
|
Электрлік автомобильдер: кәдімгі іштен жану қозғалтқышы бар автомобильдерге қарағанда, әсіресе регенеративті тежеу және энергияны оңтайландырудың басқа әдістерімен энергияны үнемдей алады.
|
|
Кәдімгі автомобильдер: отынның жануы және басқа процестер кезіндегі жоғалтуларға байланысты энергия тиімділігі төмен.
|
||
|
4
|
Өмірлік цикл
|
Электрлік автомобильдер: қоршаған ортаға айтарлықтай әсер етуі мүмкін, бірақ көліктің өмірлік циклі ішінде экологиялық тиімдірек болуы мүмкін аккумуляторды өндіру процестерін қамтиды.
|
|
Кәдімгі автомобильдер: сонымен қатар қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін отын өндіру және пайдалану процестерін қамтиды.
|
Тұтастай алғанда, электромобильдердің қоршаған ортаға қатысты кері мәселелері болуы мүмкін болса да, олар әдетте іштен жану қозғалтқышы бар кәдімгі автомобильдерге қарағанда, әсіресе таза көздерден электр энергиясын пайдаланған кезде ғана «жасыл» деп саналады.
Қорытындылай келе, экологиялық машиналар бірқатар маңызды артықшылықтарға ие екенін атап өтуге болады. Олар зиянды заттардың шығарындыларын азайтады, мұнайға және басқа да қанағаттанарлықсыз энергия көздеріне тәуелділікті азайтады, ауаның сапасын жақсартуға және қоршаған ортаны қорғауға көмектеседі. Эко-көліктер сонымен қатар жанармай мен техникалық қызмет көрсету шығындарының төмендеуіне байланысты ұзақ мерзімді перспективада жиі үнемді болады. Олар болашақ ұрпақ үшін таза, сау планетаны құруда маңызды рөл атқарады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
-
Амирова, Бурденко, Вакурова: Зеленая экономика в парадигме
-
устойчивого развития. Монография - 248 бет. Б. 11-45.
-
Анита Вандайк: Жизнь без отходов. Zero Waste – 192. С. 41.
-
Юрий Почанин. Утилизация и переработка отходов. 66-68.
-
Renewable Energy: Power for a Sustainable Future" by Godfrey Boyle, Stephen Peake. С. 76-80.