Дата публикации: 12.12.2025
Сергазиева Назым Кайрдыкызы
Аңдатпа
Мақалада 1932–1933 жылдардағы ашаршылықтың Шығыс Қазақстан өңіріндегі ерекшеліктері, тарихи себептері мен демографиялық-әлеуметтік салдарлары талданады. Зерттеу барысында кеңестік күштеп ұжымдастыру, мал-мүлікті тәркілеу, салық және астық дайындау науқандары, «қара тізім» саясаты, жергілікті табиғи-шаруашылық ерекшеліктерді ескермеу сияқты факторлардың өзара байланыста әрекет еткен кешенді себептер екені көрсетіледі. Қазақстан бойынша 1930–1933 жылдары 1,5–2,3 млн-ға жуық адам аштық пен індеттің құрбаны болғаны, бұл халықтың шамамен үштен біріне сәйкес келетіні айтылады. Архивтік материалдар мен отандық әрі шетелдік зерттеулерге сүйене отырып, Шығыс Қазақстандағы ашаршылықтың демографиялық салдарлары (халық санының күрт азаюы, көші-қон ағымдарының өзгеруі, панасыз балалар санының өсуі, шекара асып кету) және оның жергілікті қауымдастықтың әлеуметтік құрылымына әсері сипатталады.
Мақаланың екінші бөлігі жалпы білім беретін мектептің тарих сабағында 1932–1933 жылдардағы ашаршылық тақырыбын оқытудың әдістемелік қырларына арналған. Автор оқушылардың тарихи санасын, сыни ойлауын және құндылықтық бағдарын қалыптастыру үшін жергілікті өлкетану материалдарын, ауызша тарих тәсілдерін, отбасылық естеліктер мен мұрағат құжаттарын, карталар мен статистикалық деректерді, визуалды дереккөздерді кешенді пайдалану қажеттігін негіздейді. Тақырыпты оқытуда оқушыларды тек құрбан ретіндегі қабылдаудан шығарып, тарихи процестегі субъект ретінде түсінуге үйрету, тоталитарлық саясаттың адам тағдырына ықпалын бағалай білу маңызды екені көрсетіледі.
Түйін сөздер: 1932–1933 жылдардағы ашаршылық, Шығыс Қазақстан, ұжымдастыру, демографиялық апат, тарихи жад, тарихты оқыту әдістемесі.
Негізгі мәтін
1932–1933 жылдардағы ашаршылық – қазақ халқының ХХ ғасырдағы ең қасіретті кезеңдерінің бірі. Соңғы онжылдықтарда ашаршылықтың себептері мен салдарын зерттеуге арналған еңбектер көбейгенімен, Шығыс Қазақстан сияқты жекелеген өңірлер деңгейінде кешенді талдаудың әлі де жеткіліксіз екені байқалады. Өңірлік ерекшеліктерді ескеріп қарастырған кезде ғана бұл трагедияның шынайы ауқымы мен күрделілігін түсінуге болады.
Кеңестік билік 1920-жылдардың соңында жүргізген күштеп ұжымдастыру мен жаппай отырықшыландыру саясаты Қазақстандағы дәстүрлі көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылық жүйесін түбірімен өзгертті. Ф. И. Голощекиннің «Кіші Қазан» саясаты, бай-құлақ шаруашылықтарын тап ретінде жою, мал-мүлікті тәркілеу, табиғи-климаттық жағдайларға сәйкес келмейтін жоспарлы экономика үлгісін енгізу – барлығы бірігіп, ашаршылыққа алып келген құрылымдық дағдарысты туындатты.
Шығыс Қазақстан өңірі географиялық жағынан да, шаруашылық типі жағынан да ерекше аймақ болды: Алтай мен Сауыр-Тарбағатайдың таулы-орманды белдеулерінен бастап, Ертіс бойының егіншілік аудандарына дейін әртүрлі табиғи аймақтарды қамтыды. Мұнда көшпелі мал шаруашылығы да, отырықшы егіншілік те қатар дамыды. Осындай көпқырлы шаруашылық құрылым ұжымдастыру кезеңінде жергілікті билік органдары тарапынан жеткілікті ескерілмеді.
Ашаршылықтың себептерін бірнеше өзара байланысты деңгейде қарастыруға болады. Біріншіден, бұл – саяси-идеологиялық деңгей. Кеңес басшылығы қысқа уақыт ішінде индустрияландыру міндетін орындау үшін ауыл шаруашылығын шикізат пен валюта көзі ретінде қарастырды. Астық пен мал өнімдерін күшпен тартып алу, жоспарды орындауды «таптық күрестің» өлшемі ретінде бағалау – экономикалық рационалдылықтан гөрі идеологиялық ұрандарға негізделді. Сарапшылардың есептеуінше, 1930-жылдардың басында Қазақстандағы мал басы 45 миллионнан шамамен 4 миллионға дейін құлдыраған. Бұл бүкіл республикада, соның ішінде Шығыс Қазақстанда да азық-түлік базасының жойылуына әкелді.
Екіншіден, әкімшілік-шаруашылық деңгейдегі қателіктер ерекше рөл атқарды. Аудандық және облыстық партия комитеттері Мәскеу мен республикалық орталық бекіткен жоспарды орындау үшін жергілікті шынайы жағдайды елемей, жоғарыдан қойылған цифрларды «өмірден жоғары» қойды. Астық дайындау және ет өткізу жоспары орындалмаған аудандар «қара тізімге» енгізіліп, олар үшін сауда, несиелеу, тауар жеткізу тоқтатылды. Бұл ауыл тұрғындарын өздігінен күн көру мүмкіндігінен айырып, аштықтың тереңдеуіне әкелді.
Үшіншіден, табиғи-климаттық фактор да белгілі бір дәрежеде әсер етті. 1928/29 жылдардағы жұт пен ауыр қыс мал шығынын күшейтіп, кейінгі жылдары азық-түлік қорын қалпына келтіруді қиындатты. Алайда зерттеушілердің басым бөлігі табиғи жағдайлар тек қозғаушы емес, қосымша фактор болғанын, негізгі себеп саяси-экономикалық саясатта жатқанын ерекше атап өтеді.
Шығыс Қазақстандағы жағдай республикадағы жалпы үрдістерді қайталай отырып, өзіндік өңірлік сипатқа ие болды. Мұрағат құжаттары мен демографиялық зерттеулер көрсеткендей, 1931–1933 жылдары облыс аудандарында халық саны күрт азайған, кейбір болыстар мен ауылдарда тұрғындардың едәуір бөлігі қырылған немесе басқа аймақтарға, әсіресе Қытайға және көршілес республикаларға босып кеткен. Шекаралық аймақ болғандықтан, көптеген шаруалар аштықтан құтылудың жалғыз жолы ретінде шекара асуды таңдады. Бұл көші-қон ағымдары кейін өңірдің этнодемографиялық құрылымын айтарлықтай өзгертті.
Ашаршылықтың салдарлары тек адам шығынымен шектелген жоқ. Демографиялық тұрғыдан алғанда, Қазақстан бойынша 1930-жылдардың басындағы ашаршылықта 1,5–2,3 млн адамның қаза тапқаны, яғни қазақтардың 38–42 пайызына жуығы аштық пен індеттің құрбаны болғаны айтылады. Осының нәтижесінде қазақтар өз республикасында ұзақ уақыт бойы азшылыққа айналды; 1939 жылғы санақта қазақтардың үлесі 38 пайыз шамасында ғана болды. Шығыс Қазақстан облысында да қазақтардың үлес салмағы төмендеп, орыс және басқа да еуропалық этностардың үлесі өсті, бұл кейінгі онжылдықтардағы әлеуметтік-мәдени процестерге өз ізін қалдырды.
Әлеуметтік салада ашаршылық ең алдымен отбасылық құрылымға соққы берді. Ерлер мен еңбекке қабілетті халықтың едәуір бөлігі аштық, ауру және босқындық салдарынан қаза тауып, тірі қалғандары жан бағу үшін басқа жерге көшуге мәжбүр болды. Әйелдер мен балалардың жағдайы одан да ауыр болды: панасыз қалған балалар саны күрт өсті, оларды жинақтауға арналған балалар үйлері мен коммуналар ашылды. Мәселен, 1933 жылдан бастап Шығыс Қазақстанда 4850-ге жуық баланы қамтыған 37 балалар мекемесі ұйымдастырылғаны жөнінде деректер бар. Бұл мекемелерде балаларды құтқару әрекеттерімен қатар, азық-түлікті ұрлау, санитарлық жағдайдың нашарлығы сияқты проблемалар да орын алған.
Дәстүрлі шаруашылық жүйесінің ыдырауы жергілікті қауымдастықтың мәдени жадында ұзақ уақыт сақталған. Малынан, жерінен айырылған ауылдарда әлеуметтік иерархия өзгеріп, бұрынғы беделді әулеттер мен қауым жетекшілерінің ықпалы әлсірейді. Кеңестік билік жаңа кадрларды – ауыл кеңесінің төрағалары мен колхоз басшыларын – жоғарыдан тағайындап, оларды мемлекеттік саясаттың жергілікті орындаушыларына айналдырды. Бұл өзгерістер ұрпақтар арасындағы сабақтастықты үзіп, көптеген отбасылардың тарихи тәжірибесін, шежіресін жойып жіберді немесе «жасырын естелік» деңгейіне түсірді.
Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана ашаршылық тақырыбы қоғамда ашық талқылана бастады. Отандық тарихшылар М. Қозыбаев, Т. Омарбеков, Б. Аяған, Ж. Қыдыралина, Ж. Ауанасова және басқалар мұрағат құжаттарын айналымға енгізіп, адам шығынының ауқымын, көші-қон процестерін, панасыз балалар тағдырын, әсіресе Шығыс Қазақстан секілді өңірлердің мысалында жан-жақты зерттей бастады. Шетелдік зерттеушілер – Н. Пьянчола, С. Кэмерон, И. Охайон және басқалар – кеңестік саяси-экономикалық жүйе мен номадизмді жою стратегиясы тұрғысынан қарастырып, Қазақстандағы ашаршылықты кең ауқымды этносаяси трансформацияның бөлігі ретінде пайымдайды.
Осылайша, Шығыс Қазақстандағы 1932–1933 жылдардағы ашаршылықты тек табиғи апат немесе «шаруашылықтағы уақытша қиындық» ретінде емес, күштеу мен зорлыққа негізделген мемлекеттік саясаттың, әкімшілік-шаруашылық қателіктердің және идеологиялық догматизмнің салдары ретінде қарастыру қажет. Бұл тарихтың бүгінгі буынға беретін басты сабағы – мемлекет пен қоғамның кез келген реформасы адам тағдыры, жергілікті ерекшелік пен тарихи тәжірибе ескерілуін талап етеді.
Осы тарихи мәселелерді жалпы білім беретін мектептің тарих курсында оқыту бөлек назарды қажет етеді. Ашаршылық тақырыбы – бір жағынан аса ауыр, психологиялық тұрғыдан күрделі, екінші жағынан оқушылардың тарихи санасын, азаматтық ұстанымын қалыптастыруда маңызды. Сондықтан мұғалім, ең алдымен, оқу-тәрбиелік мақсаттарды нақты айқындауы тиіс: оқушыларға статистикалық деректер мен саяси құжаттарды жаттатудан гөрі, нақты адам тағдыры арқылы тарихи процестің мәнін ашу маңызды.
Тарих сабағында ашаршылықты оқыту бірнеше әдістемелік принциптерге сүйенуі мүмкін. Бірінші принцип – ғылымилық және деректік негізділік. Мұғалім отандық және шетелдік зерттеулердің негізгі тұжырымдарын, мұрағат құжаттарын, сол кезеңдегі баспасөз материалдарын және кейін жазылған естеліктерді пайдалана отырып, оқушыларға әртүрлі көзқарасты салыстырып көрсетуге тиіс. Мысалы, ресми кеңестік нұсқа мен қазіргі тәуелсіз Қазақстан тарихшыларының, сондай-ақ шетелдік авторлардың интерпретацияларын қатар талқылау оқушыларға тарихтың бір ғана «дайын» түсіндірмесі болмайтынын ұғындырады.
Екінші принцип – аймақтық және өлкетанулық тұрғы. Шығыс Қазақстандағы ашаршылықты оқытуда нақты аудан мен ауылдарға қатысты материалдар ерекше әсер береді. Өңірлік мұрағаттарда сақталған құпия есептер, халық санақтарының үзінділері, колхоз-совхоз құжаттары, панасыз балалар туралы мәліметтер, шекара асып кеткендер жөніндегі тізімдер – барлығы да оқушыларға өз өлкесінің тарихын тереңірек сезінуге мүмкіндік береді. Мұғалім оқушылармен бірге өз мектебі орналасқан аудандағы ашаршылық тарихын жобалық жұмыс ретінде зерттеуді ұйымдастыра алады: жергілікті өлкетану мұражайына бару, электрондық архивтермен жұмыс, тірі куәгерлердің ұрпақтарымен сұхбат жүргізу және т.б.
Үшінші принцип – құндылықтық-гуманистік бағдар. Ашаршылық тақырыбы – тек өткеннің қайғы-қасіретін суреттеу емес, адам құқығын құрметтеу, әлеуметтік әділдік, жауапкершілік сияқты құндылықтарды түсіндіру үшін маңызды мүмкіндік. Сабақта оқушылармен бірге «мемлекеттік мүдде» мен «адам тағдыры» арасындағы қайшылықты, биліктің шешімдері қарапайым ауыл тұрғындарына қалай әсер еткенін, халықтың өзін-өзі қорғау, аман қалу стратегияларын талқылауға болады. Бұл ретте саяси айыптаулардан гөрі, тарихи-құқықтық және моральдық бағалауға көңіл бөлу оқушылардың сыни ойлауын қалыптастыруға көмектеседі.
Төртінші принцип – оқыту әдістерінің көптүрлілігі. Ашаршылық тақырыбын бір ғана лекциялық тәсілмен беру жеткіліксіз. ПӘК-аралық байланыстарды (география, әдебиет, қоғамтану) пайдалана отырып, картамен жұмыс, статистикалық деректерді талдау, көркем мәтіндерді (эссе, өлең, повесть үзінділері) оқу, деректі фильмдерден фрагменттер көрсету, рөлдік ойындар мен тарихи реконструкция элементтерін қолдану сабақтың әсерін күшейтеді. Мысалы, оқушылардан ашыққан отбасының атынан күнделік жазуды, немесе 1933 жылғы аудандық партия комитетіне ауыл тұрғындарының шағым хатын құрастыруды сұрауға болады. Мұндай шығармашылық тапсырмалар тарихи эмпатияны дамытады.
Бесінші принцип – ауызша тарих әдісін пайдалану. Ашаршылықтың тікелей куәгерлері бүгінде азайғанымен, олардың балалары мен немерелерінің естеліктері әлі де бар. Мұғалім оқушыларға отбасылық архивтерді – ескі хаттар, фотосуреттер, әңгімелер – жинауды тапсырып, кейін сыныпта шағын «отбасылық тарих» конференциясын ұйымдастыра алады. Бұл бір жағынан деректік базаны байытса, екінші жағынан отбасылық байланыстарды нығайтып, тарихи жадты ұрпақтар сабақтастығы негізінде сақтауға мүмкіндік береді.
Ашаршылық тақырыбын оқытуда психологиялық қауіпсіздік мәселесін де ескеру маңызды. Қасіретті көріністерді шамадан тыс егжей-тегжейлі суреттеу, әсіресе кіші сыныптарда, оқушылардың психикасына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұғалім ақпаратты жас ерекшелігіне қарай дозалап, эмоционалдық фонын бақылап, сабақ соңында рефлексия мен «үзіліс» элементтерін енгізуі керек. Мысалы, қасіретті материалдан кейін гуманистік мазмұндағы өлең оқу, адамгершілік тақырыбында қысқа пікірталас өткізу, облыста ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіштер мен еске алу күндері туралы айту арқылы үміт пен жауапкершілік сезімін күшейтуге болады.
Қорытындылай келгенде, 1932–1933 жылдардағы Шығыс Қазақстандағы ашаршылық – тек бір өңірдің ғана емес, бүкіл Қазақстан тарихының ажырамас бөлігі. Оның себептері кеңестік тоталитарлық жүйенің экономикалық-саяси эксперименттерімен, идеологиялық догматизммен, адам құқықтары мен жергілікті ерекшеліктерді елемеумен тығыз байланысты. Демографиялық апат, көші-қон ағымдарының өзгеруі, панасыз балалар трагедиясы, дәстүрлі шаруашылық жүйесінің күйреуі – мұның барлығы бүгінгі күнге дейін өңірдің әлеуметтік-мәдени келбетіне әсер етіп отыр.
Бұл тарихи тәжірибені мектеп тарихы курсына ғылыми тұрғыдан дұрыс әрі әдістемелік тұрғыдан ұқыпты енгізу – жас ұрпақтың тарихи санасын дамыту, өз елінің өткеніне жауапкершілікпен қарау, адам құқығы мен адам өмірінің құндылығын түсіну үшін аса маңызды. Ашаршылық тарихын білу – тек өткенге тағзым ету ғана емес, болашақта сондай қателіктерге жол бермеудің кепілі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
-
Аяған Б. Ғ., Қыдыралина Ж. Ү., Ауанасова Ә. М., Қашқынбаев А. Н., т.б.
1932–1933 жылдардағы ашаршылық ақиқаты = Правда о голоде 1932–1933 годов. – Алматы: Литера-М, 2012. – 336 б. E-History+1 -
Омарбеков Т.
20–30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 320 б. Bulletin Histsocpolit+1 -
Байсарина Қ. Қ.
Шығыс Қазақстан өңіріндегі ашаршылық және панасыз балалар тағдыры (1930–1932 жж.) // Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. «Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар» сериясы. – 2021. – № 1(68). – Б. 43–51. Bulletin Histsocpolit+1 -
Ашаршылық. Голод. 1928–1934. Документальная хроника: куәгерлер естеліктері, құжаттар, көркем мәтіндер / жауапты редактор-құраст. Б. Әбдіғалиұлы. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2021. – 604 б. e-memory.kz
-
Pianciola N.
The Collectivization Famine in Kazakhstan, 1931–1933 // Harvard Ukrainian Studies. – 2001. – Vol. 25, № 3–4. – P. 237–275. JSTOR+1 -
Olcott M. B.
The Collectivization Drive in Kazakhstan // Slavic Review. – 1981. – Vol. 40, № 2. – P. 257–277. JSTOR+1 -
Ражапова Г. С.
Ашық сабақ. Тақырыбы: «1931–1933 жылдардағы ашаршылық». 9-сынып, Қазақстан тарихы [Электронды ресурс]. – Ұстаз тілегі порталы, 13.05.2020. – Қолжетімді: ust.kz (кірген күні: ...).